Merdeka bukan sekadar bebas, tetapi bebas daripada takut

Setiap kali Ogos tiba, kita kembali berbicara tentang kemerdekaan. Jalur Gemilang dikibarkan, lagu patriotik berkumandang dan perjuangan generasi terdahulu dikenang dengan penuh penghargaan. Tahun ini, ‘Malaysia MADANI: Kesejahteraan Dinikmati’ dipilih sebagai tema Hari Kebangsaan dan Hari Malaysia 2026. Tema ini membawa hasrat supaya kesejahteraan negara dinikmati secara adil dan menyeluruh oleh seluruh rakyat.

Namun, di sebalik sambutan itu, ada pertanyaan yang wajar kita fikirkan bersama. Apakah makna kesejahteraan jika masih ada anak yang takut untuk ke sekolah? Apakah makna kemerdekaan jika seseorang takut bersuara kerana bimbang dihina, dipulaukan atau ditekan? Apakah makna sebuah bangsa yang merdeka jika mereka yang mempunyai kuasa boleh menggunakannya untuk menundukkan mereka yang lebih lemah?

Dalam tulisan saya sebelum ini, saya mengajak masyarakat melihat buli bukan sekadar masalah disiplin. Di belakangnya terdapat persoalan lebih besar tentang kuasa, gender, perlindungan dan cara kita membina kehidupan bersama. Kali ini, persoalan itu perlu dibawa selangkah lebih jauh. Jika buli mengajar kita sesuatu tentang bagaimana kuasa boleh disalahgunakan, kita perlu bertanya: apakah jenis manusia yang sedang kita bentuk untuk mewarisi Malaysia pada masa hadapan?

Anak hari ini, warga esok

Seorang anak yang membuli tidak akan selama-lamanya menjadi murid sekolah. Begitu juga anak yang dibuli dan mereka yang menyaksikan kejadian itu. Mereka akan membesar. Mereka akan memasuki universiti, tempat kerja, organisasi dan masyarakat. Sebahagian daripada mereka mungkin menjadi guru, majikan, penjawat awam, pemimpin masyarakat, ahli politik atau ibu bapa. Sebab itu, cara kita menangani buli hari ini sebenarnya berkait dengan masyarakat yang sedang kita bina untuk masa hadapan.

Jika sejak kecil seorang anak belajar bahawa orang yang lebih kuat boleh mempermalukan orang yang lemah, apakah yang akan berlaku apabila suatu hari nanti dia mempunyai jawatan, kekayaan atau pengaruh?

Jika seorang anak belajar bahawa orang yang popular boleh menentukan siapa yang boleh diterima dan siapa yang boleh dipulaukan, apakah yang akan berlaku apabila dia mempunyai kuasa membuat keputusan?

Lebih membimbangkan, apakah yang dipelajari oleh mereka yang melihat ketidakadilan tetapi memilih untuk berdiam diri?

Buli hidup bukan hanya kerana adanya pembuli. Buli juga mendapat ruang apabila orang di sekeliling menganggap penghinaan sebagai gurauan, kekasaran sebagai perkara biasa dan penderitaan orang lain sebagai bukan urusan mereka.

Di sinilah pendidikan tentang kuasa perlu bermula. Menjadi kuat bukan bererti kita mempunyai hak untuk menekan. Mempunyai kedudukan bukan lesen untuk membungkam. Menjadi sebahagian daripada kelompok yang ramai tidak memberikan hak untuk memperlekeh mereka yang sedikit. Sebaliknya, semakin besar kuasa seseorang, semakin besar tanggungjawabnya terhadap orang lain.

Bangsa Malaysia dibina melalui hubungan

Perbincangan ini penting apabila kita bercakap tentang pembinaan bangsa Malaysia. Bangsa tidak terbina hanya kerana kita memiliki kad pengenalan yang sama, mengibarkan bendera yang sama atau berdiri menyanyikan lagu kebangsaan yang sama. Bangsa dibina melalui cara kita belajar hidup bersama.

Malaysia dihuni manusia daripada pelbagai kaum, agama, bahasa, wilayah, gender, kemampuan ekonomi dan latar kehidupan. Kita tidak perlu menjadi serupa untuk menjadi sebuah bangsa. Sebaliknya, kematangan kita terletak pada kemampuan menerima perbezaan tanpa menjadikannya alasan untuk merendahkan orang lain.

Seorang anak yang mempertahankan rakannya daripada dihina kerana berbeza kaum sedang belajar menjadi warga Malaysia.

Seorang murid yang enggan menyertai kelompok yang memulaukan rakannya sedang belajar bahawa ramai tidak semestinya berhak menekan yang sedikit.

Seorang guru yang memberi ruang kepada murid yang pendiam untuk bersuara sedang mengajar bahawa setiap manusia mempunyai maruah.

Seorang pemimpin yang mendengar suara mereka yang tidak mempunyai kedudukan sedang menunjukkan bahawa kuasa datang bersama tanggungjawab.

Perkara-perkara ini mungkin kelihatan kecil tetapi sebuah bangsa sebenarnya dibentuk melalui ribuan hubungan seperti ini setiap hari. Kita tidak boleh mengharapkan masyarakat dewasa yang saling menghormati jika anak-anak membesar dalam persekitaran yang mengajar mereka bahawa perbezaan boleh dijadikan bahan penghinaan.

Kepemimpinan bermula dengan cara melihat manusia

Di sinilah kepemimpinan responsif gender masih penting. Ia bukan soal memenangkan wanita terhadap lelaki. Ia juga bukan semata-mata soal menambah bilangan wanita dalam jawatan kepemimpinan. Pada asasnya, pendekatan ini mengingatkan kita bahawa manusia tidak mengalami kehidupan dengan cara yang sama.

Anak lelaki dan perempuan boleh mengalami tekanan dan penghinaan secara berbeza. Orang daripada keluarga berada dan keluarga miskin tidak mempunyai perlindungan yang sama. Mereka yang mempunyai ramai kawan mungkin mempunyai kekuatan sosial yang tidak dimiliki oleh seorang anak yang pendiam dan bersendirian.

Sebab itu pemimpin tidak cukup sekadar mengatakan semua orang telah diberikan layanan yang sama. Pemimpin perlu berani bertanya: siapa yang paling mudah didengar? Siapa yang sering tidak didengar? Siapa mempunyai kuasa? Siapa takut untuk bersuara? Apabila seseorang meminta pertolongan, adakah kita benar-benar mendengarnya?

Soalan-soalan ini bukan hanya untuk pemimpin negara. Ibu bapa memimpin keluarga. Guru memimpin bilik darjah. Ketua memimpin tempat kerja. Pemimpin masyarakat membentuk budaya komuniti. Setiap daripada kita, pada ruang dan kedudukan masing-masing, menentukan bagaimana kuasa digunakan.

Kesejahteraan mesti dapat dirasai

Sebab itu tema ‘Malaysia MADANI: Kesejahteraan Dinikmati’ perlu membawa kita lebih jauh daripada sambutan Hari Kebangsaan. Penjelasan rasmi mengenai tema tahun ini menekankan sebuah Malaysia yang maju, inklusif dan sejahtera serta kesejahteraan yang dinikmati secara adil dan menyeluruh. Maka kita juga perlu bertanya: apakah rupa kesejahteraan dalam kehidupan biasa?

Bagi seorang murid, kesejahteraan bermaksud dapat datang ke sekolah tanpa rasa takut.

Bagi seorang pekerja, kesejahteraan bermaksud dapat menjalankan tugas tanpa dihina atau ditekan.

Bagi seorang wanita, kesejahteraan juga bermaksud pandangannya didengar dan sumbangannya dihargai.

Bagi mereka yang miskin, kurang upaya, minoriti atau tidak mempunyai pengaruh, kesejahteraan bermaksud mengetahui bahawa maruah mereka tidak menjadi kurang penting hanya kerana mereka tidak mempunyai kuasa yang besar.

Dengan kata lain, kesejahteraan bukan sekadar apa yang kita miliki. Ia juga tentang bagaimana kita diperlakukan sebagai manusia.

Di sinilah nilai MADANI perlu dirasai dalam hubungan sesama kita. Hormat tidak cukup disebut jika kita masih merendahkan orang yang berbeza. Ihsan kehilangan makna jika kita melihat penderitaan tetapi memilih untuk tidak peduli. Kesejahteraan pula belum menyeluruh jika ada manusia yang masih takut meminta perlindungan.

Kemerdekaan daripada ketakutan

Generasi terdahulu berjuang supaya kita mewarisi sebuah negara yang merdeka. Generasi kita mempunyai tanggungjawab yang berbeza. Kita perlu memastikan kemerdekaan itu mempunyai makna dalam kehidupan manusia.

Kemerdekaan memberikan kita sebuah negara tetapi membina sebuah bangsa ialah pekerjaan yang tidak pernah selesai.

Bangsa Malaysia tidak hanya dibina melalui bendera yang kita kibarkan, lagu yang kita nyanyikan atau sambutan yang kita raikan setiap Ogos. Ia dibina setiap hari melalui cara kita menggunakan kuasa, menghormati perbezaan, mendengar mereka yang kurang didengar dan melindungi mereka yang berada dalam keadaan lebih lemah.

Anak-anak yang kita didik hari ini akan menentukan wajah Malaysia pada masa hadapan. Jika mereka belajar bahawa kekuatan memberikan hak untuk menindas, kita sedang mewariskan ketakutan. Jika mereka belajar bahawa kekuatan datang bersama tanggungjawab untuk menjaga orang lain, kita sedang membina sebuah bangsa.

Sebab itu usaha menangani buli sebenarnya lebih besar daripada usaha menghentikan pergaduhan, ejekan atau pemulauan di sekolah. Ia sebahagian daripada usaha mendidik manusia tentang kuasa. Ia sebahagian daripada usaha membentuk warga. Akhirnya, ia sebahagian daripada usaha membina bangsa Malaysia yang mampu hidup bersama dengan hormat, ihsan dan rasa tanggungjawab terhadap satu sama lain.

Kita mewarisi Malaysia yang merdeka. Tugas kita ialah memastikan generasi selepas kita mewarisi Malaysia yang bukan sahaja maju dan sejahtera, tetapi juga manusiawi. Kerana Merdeka bukan sekadar bebas. Merdeka juga bererti bebas daripada takut.

Jika masih ada seorang anak yang takut untuk menjadi dirinya, takut untuk ke sekolah atau takut untuk meminta pertolongan, maka tugas kemerdekaan kita masih belum selesai.

Khairul Anuar Abdul Manap adalah setiausaha Pertubuhan Pemerkasaan Keluarga.